- Macaristan deneyimi akaryakıt üst sınırlarının istenen etkiyi yaratmadığını gösterdi
- Romanya’da uygulanabilir seçenekler sınırlı: ÖTV/KDV düşürme veya üretici baskısı
- Uzun vadeli sübvansiyonlar maliyetli ve adil değil; yeşil enerjiye yönelişi öneriliyor
- Avrupa fonlarıyla yenilenebilir enerji yatırımları desteklenmelidir
Akaryakıt fiyatlarının üst sınırlandırılması, birçok okuyucu için transport maliyetlerini düşürmek amacıyla basit bir çözüm gibi görünse de, gerçekler çok daha karmaşık. Macaristan deneyimi, bu tür önlemlerin istenen sonuçlar yerine farklı etkiler doğurabileceğini gösteriyor. Theodor Stolojan, Romanya için uzun vadeli etkileri uyarıyor. Bu analiz, mevcut mekanizmaların nasıl çalıştığını ve uzun vadeli riskleri ele alıyor.
Macaristan’ın Akaryakıt Fiyatlarının Üst Sınırı Deneyimi
Yaklaşık altı ay önce Macaristan, akaryakıt fiyatlarının üst sınırını uygulamaya koydu; etkiler beklenenler olmadı. Hızlı bir çözüm olarak görülen bu önlem, ekonomiye yük haline geldi. Hatta Macar petrol şirketi MOL bile bu politikayı uzun vadede sürdürmenin zorluklarını işaret etti.
Romanya’da ise çoğu ürün ve hizmetin fiyatı doğrudan akaryakıt maliyetine bağlı olduğundan benzer adımlar için baskı büyüktür. Ancak Romanya makamlarının uygulanabilir seçenekleri sınırlı kalmaktadır.
Devletin Akaryakıt Fiyatlarına Müdahale Yolları
Theodor Stolojan, Hükümetin pompa fiyatlarını etkilemenin iki ana yolunu işaret eder:
1. Vergilerin Azaltılması: ÖTV ve KDV
ÖTV’lerin ve KDV’nin düşürülmesi, tüketiciler için daha düşük fiyatlar anlamına gelebilir; ancak önemli bir maliyeti beraberinde getirir. Bu önlem, devlet bütçesindeki gelirlerin doğrudan azalmasına yol açar ve Romanya şu anda büyük bir bütçe açığı ile yüksek faizli borçlar üzerinde çalışmaktadır.
2. Üretici Satış Fiyatının Düşürülmesi
Bu seçenek daha da sorunludur. Romanya, ihtiyaç duyulan petrol ve ürünlerinin yaklaşık üçte dördünü ithal etmektedir. Devlet, üreticileri ve ithalatçıları maliyetin altında satış yapmaya zorlar ise firmalar ithalatı azaltabilir veya tamamen durdurabilir. Hiç kimse özel bir şirkete zarara satış yaptırabilir; bunun sonuçları yakıt piyasasında kaosa yol açar.
Uzun Vadeli Sübvansiyonlar Neden Çözüm Değildir
“Bunu hiç vermeyi düşünmezdim” diyor Theodor Stolojan Romanya’da litre başına 50 bani olarak uygulanan sübvansiyonu eleştirirken. “Tüm ekonomiyi ve tüm halkı sübvansiyona etmek mümkün değildir. Ve bu doğru değildir.”
Eski başbakanın temel argümanı, fiyatlarda geçici bir artışla karşı karşıya olmadığımızdır. İki yıl önce petrol fiyatı 44-45 dolar civarındaydı. Bugün fiyat yaklaşık 100 dolar civarında dalgalanıyor. Bu, Romanya’nın görmezden gelemeyeceği ve izole edemeyeceği yeni bir ekonomik gerçekliktir.
Fiyatların Yeni Gerçeğine Ekonominin Uyum Sağlaması
Sübvansiyonlar sorunları gizlemek için kullanıldığında, Romanya ekonomisi bu yeni gerçekliğe uyum sağlamalıdır. Peki pratikte bu ne anlama geliyor?
Yenilenebilir Enerjiye Geçiş
“Kırsal alanlarda bile insanların evlerine güneş panelleri kurmaya başladığını görüyoruz. Bu doğru adım,” diyor Stolojan. Fosil yakıtları sübvansiyona etmek yerine devlet, isteyen her hane için fotovoltaik panellerin kurulumunu tamamen finanse etmek için Avrupa fonlarını kullanmalı. Bu, yeşil ekonomiye geçiş eğilimiyle uyumlu olan doğru bir önlemdir.
Enerji Verimliliğine Yatırımlar
Uzun vadede Romanya şu alanlarda yatırım yapmalıdır:
- Daha verimli ısıtma sistemleri
- Binaların termal izolasyonu
- Elektrikli toplu taşıma
- Elektrikli araçlar için altyapı
- Endüstride yakıt tasarrufu teknolojileri
Seçim Bağlamı ve Politik Baskılar
Stolojan, diğer ülkelerdeki benzer önlemleri seçim manevraları olarak nitelendirmekten çekinmiyor. “Macaristan’da Viktor Orbán’ın yaptığına bakın. Seçimler için üst sınırı koydu; şimdi MOL geliyor ve diyor ki ‘Kardeşlerim, bu sınırlamayı artık götüremiyoruz’.” Romanya seçim dönemine yaklaşırken hızlı çözümler vaadi cazipleşiyor; ancak siyasi sorumluluk kısa vadeli kazançların ötesine geçmelidir.
Romanya ile Avrupa’nın Diğer Ülkeleri Arasındaki Fark
Romanya’nın durumu Macaristan’dan birçok açıdan farklıdır:
- Bütçe açığı: Romanya zaten büyük bir açığa sahip ve azaltması gerekiyor. Sübvansiyonlar için manevra alanı yok.
- Borçlanma maliyeti: Euro bölgesinde olmaması nedeniyle borçlanma maliyetleri hem dış piyasalarda hem iç piyasalarda daha yüksektir.
- İthalata bağımlılık: Țtiței ve petrol ürünlerinin %75’inin ithal edilmesi, Romanya’yı uluslararası piyasa dalgalanmalarına karşı çok kırılgan kılar.
Hırvatistan euro bölgesine girdi, Bulgaristan hazırlıklarını yaptı; ancak Romanya siyasi istikrarsızlık nedeniyle geride kalıyor.
Petrol Fiyatı Düştüğünde Ne Olur
Stolojan’ın dikkat çektiği ilginç bir yön, varil başına petrol fiyatı düştüğünde piyasanın davranışıdır: “Şimdi petrol varilinin fiyatı düştü; normalde pompada düşüş görmeliyiz, ama görmüyoruz çünkü şirketler ‘düştü, ama tekrar yükselecek’ diye hesap yapıyorlar. O halde neden bu karmaşaya girsinler?” Bu dinamik, piyasanın fiyat değişikliklerini her zaman zamanında yansıtamadığını ve yapay üst sınır önlemlerinin yapısal sorunları çözmediğini gösterir.
Sonuç: Ekonomik Gerçekçilik ile Politik Popülizm Arasındaki Denge
Toplumsal olarak hızlı çözümlere yönelik baskı anlaşılabilir olsa da, ekonmonik analiz akaryakıt fiyatlarının üst sınırı uygulamasının sürdürülebilir bir çözüm olmadığını ortaya koyar. Romanya, bu gerçekliğe uyum sağlamak için şunlara yatırım etmeli:
- Yenilenebilir enerjiye geçiş
- Enerji verimliliğini artırma
- İthal fosil yakıtlara bağımlılığı azaltma
- Euro bölgesine katılım için siyasi istikrar
Uzun vadede bu yatırımlar, üst sınır uygulamalarının sunduğu geçici çözümlerden çok daha güvenli bir enerji güvenliği ve ekonomik istikrar sağlayacaktır. Macaristan’dan alınacak ders net: Fiyatları yapay olarak sınırlayan seçim vaadleri, çözüm olmaktan çok sorun getirir.
